Milli Mücadele Dönemi'nde 1 Mayıslar

Türkiye’de 1 Mayıs Uluslararası İşçi Bayramı ilk kez 1909 yılında Selanik’te ve Üsküp’de kutlandı. 1909 1 Mayıs’ı Temmuz Devrimi’ni izleyen günlerde bütün ülkeyi saran grev dalgasının İttihat ve Terakki Cemiyeti tarafından emek düşmanı yasal düzenlemelerle bastırılmaya çalışılmasına bir tepki ve cevap niteliği taşıyordu. 1908 Temmuzu’nu izleyen birkaç ay içinde İmparatorluğun dört bir yanında 100’ün üzerinde grev gerçekleşmiş bu grevlere 100 binin üzerinde işçi katılmıştı.

Neredeyse bütün kapitalist işletmeler başta Almanlar ve Fransızlar olmak üzere yabancı sermayenin elindeydi ve işçiler boğaz tokluğuna kölelik koşullarında çalıştırılıyorlardı. İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC) yabancı sermayeye karşı gelişen işçi eylemlerine karşı başlangıçta hayırhay denebilecek bir tutum takındıysa da çok geçmeden bu grevleri engelleyecek yasal düzenlemeler yapma yoluna gitti. 8 Ekim 1908’de Tatil-i Eşgal Cemiyetleri Hakkında Kanun-u Muvakkat çıkarıldı. 1909 31 Mart olaylarının ardından bu kanunun yerini alan Tatil-i Eşgal Kanunu çıkarıldı. 1936 yılına kadar yürürlükte kalacak bu kanun grev yapmayı neredeyse imkansız hale getiriyor, sendikal örgütlenmelerin önüne set çekmeye çalışıyordu.

Türkiye’nin ilk 1 Mayıs’ı İTC’nin emek düşmanı bu düzenlemesine bir tepki ve cevap niteliği taşıyordu. 1908 grevlerinin en çok etkisini hissettirdiği kentlerden biri olan Selanik’te toplanan her milliyetten işçinin temel talebi emek düşmanı bu yasanın iptal edilmesiydi.

Selanik Sosyalist İşçi Federasyonu (Federasyon) bu mücadeleler içinde doğdu ve kısa sürede imparatorluğun en etkili sosyalist örgütlenmesine dönüşmüştü.

Federasyon’un Tatil-i Eşgal kanununa ve İTC yönetimine karşı sürdürdüğü muhalefet, İTC’nin Federasyon’a ve liderliğine karşı saldırıya geçmesine yol açtı. 1910 1 Mayıs’ına gelindiğinde Federasyon’un Genel Sekreteri Avraam Benaroya tutuklanmıştı.

Selanik’teki 1910 1 Mayıs’ının konuşmacısı ünlü Marksist Christian Rakovski’di. Rakovski genellikle İTC yöneticilerinin devam ettiği bir salonda konuşma yaptı. Federasyon yetkilileri Benaroya’nın serbest bırakılmasını talep eden bir etkinlik düzenlediler. Aynı yıl İstanbul’da ilk 1 Mayıs kutlaması yapıldı.

1911’de 1 Mayıs, Üsküp, Selanik, İstanbul, Edirne ve diğer Trakya şehirlerinde kutlandı. Selanik’teki gösteriye 14’ten fazla sendikaya üye Yahudi, Bulgar, Yunanlı ve Türk işçiler katıldı. Yük arabası sürücüleri, liman ve yükleme-boşaltma işçileri iş bıraktı. Yaklaşık 2000 işçinin katıldığı mitingde dört ayrı dilde konuşma yapıldı.

1912’de 1 Mayıs, Selanik ve İstanbul’da kutlandı. İstanbul’da Dersaadet Tetebbuat-ı İçtimaiye Cemiyeti (İstanbul Toplumsal İncelemeler Derneği) ve ona bağlı işçi dernekleri, Pangaltı’ndaki Belvü bahçesinde kutlama yaptılar. Selanik’te ise 7 bini aşkın işçi iş bıraktı, konuşmalar düzenlendi. Bir parkta toplanmak isteyen göstericiler jandarma, asker ve polis tarafından dağıtıldı.

İttihat ve Terakki diktatörlüğü 1913’ten itibaren 1 Mayıs kutlamalarını yasakladı.

1 Mayıs Bayrağı İşgal Altında Bile Dalgalandı

1 Mayıs, Kurtuluş Savaşı sırasında antiemperyalist bir içerik kazandı. İşgalcilerin ve işbirlikçi hükümetin baskılarına rağmen işçiler, “bağımsızlık” isteyen pankartlarla yürüdü.

1920 yılında işgal altındaki İstanbul’da 1 Mayıs’ı kutlama kararı alındı. Trabzon ve başka Karadeniz şehirlerinde de gösteri ve yürüyüşler düzenlendi.

1921 yılında İstanbul’da 1 Mayıs, işgal kuvvetlerinin uyarı ve yasaklamalarına rağmen kutlandı. Nisan ayının son günlerinde, İtilaf Devletleri adına İstanbul’un yönetimini üstlenmiş olan Beynelmüttefikîn Zabıta Komisyonu tarafından “amelenin işi bırakması ve tatil yapması halinde” ortaya çıkacak olayların ‘askeri suç addedileceği ve faillerinin askeri mahkemede yargılanacağı’ ilan edilmişti.

Ancak tehditler işçileri yıldırmadı ve 1 Mayıs 1921 günü, Türkiye Sosyalist Fırkası Başkanı İştirakçi Hilmi liderliğindeki iş bırakma eylemi sonucu, Fatih, Aksaray ve Harbiye hatlarındaki tramvaylar, Karaköy, Beşiktaş ve Tünel-Şişli hattındaki arabalar çalışmadı.

Şirket-i Hayriye vapurunun seferleri iptal edildiği için İstanbul Boğazı’nda oturanlar şehre inemedi. Haliç İdaresi çalışanları işi tatil ettiği için halk ancak pazar kayıkları ile köprüye gelebildi. Haydarpaşa-Pendik ve Sirkeci-Çekmece hattındaki banliyö trenleri de durduğu için İstanbul’da hayat felç oldu.

Bayram dolayısıyla Türkiye Sosyalist Fırkası’nın Babıali Caddesi üzerindeki merkezine ‘kızıl bayrak’ çekildi, bando sabah 10.00’dan akşam 23.00’e kadar Enternasyonal’i çaldı.

1922 yılında, 1 Mayıs İstanbul’un yanı sıra Ankara ve İzmir’de de kutlandı. İstanbul’da Sultanahmet Meydanı’nda toplanan vapur, tramvay ve elektrik işçileri Pangaltı üzerinden Kağıthane’ye yürüdüler.

İstanbul komünistleri ve diğer sosyalist gruplar o gün sadece tören yapmakla kalmamış, bir dizi karar da almıştı. Bu kararlar arasında sadece çalışma gününün sınırlandırılması ya da kadın ve çocuk emeğinin sömürülmesini önleyecek tedbirler değil, süregelen savaşın bir an önce bitmesi dilekleri de vardı.

Ankara’da ise İmalat-ı Harbiye ve demiryolu işçileri o gün çalışmayarak eş ve çocuklarının da katıldığı bir toplantı düzenledi. Toplantıya Sovyetler Birliği Elçiliği temsilcisi de katıldı. İşçiler adına yapılan konuşmalarda emperyalizme karşı çarpışan Ankara hükümetinin desteklendiği bildirildi.